Pobyt w Cisach
Podczas pobytu w Cisach poznaje również Joannę Podborską, guwernantkę. Obdarza ją szczerym uczuciem, które Joasia odwzajemnia. Tomasz oświadcza jej się i zostaje przyjęty. Sytuacja komplikuje się, kiedy administrator uzdrowiska nie zgadza się na osuszenie stawów. Pomiędzy nim a Judymem dochodzi do kłótni, która przeradza się w rękoczyny. Judym popycha administratora, który w rezultacie wpada do stawu. Tomasz musi opuścić Cisy i swoją ukochaną. Postanawia wrócić do Warszawy, jednak w czasie podróży za namową znajomego wybiera podróż do Zagłębia. Zagłębie to typowe miasto górnicze. Judym pracuje jako lekarz w kopalni. Znów musi obserwować wyzysk i niznośne warunki pracy. Tym samym wzrasta jego poczucie misji, jaką ma do spełnienia w społeczeństwie. W Zagłebiu odwieza go narzeczona. Podczas spaceru snują wspólne plany na przyszłość. Chcą mieć własny dom i żyć razem szczęśliwie. W pewnym momencie Tomasz zmienia się jednak, przypomina sobie o krzywdzonych w kopalni robotnikach i biedocie całego świata. Uważa, że szczęscie rodzinne może mu przeszkodzić w spełnianiu planów i pomocy potrzebującym. Dlatego niespodziewanie zrywa zaręczyny z Joasią. Zrozpaczona kobieta nie może uwierzyć w decyzję Tomasza, szczególnie, że wcześniej deklarowała, że jest gotowa pomóc mu w pracy i spełnianiu obowiązku. Kiedy jednak widzi, że decyzja Tomasza jest ostateczna odchodzi. Dla Judyma również nie była to łatwa decyzja. Świadczy o tym finałowa scena powieści, kiedy bohater płacząc leży pod rozdartą sosną, będącą jednym z najważniejszych symboli w całym utworze.